Salmo salar

Bu sayfadaki bilgilerin Powerpoint Sunumunu (ppt dosyasını) www.sunumbankasi.net adresinde bulabilirsiniz

You can find the powerpoint presentation of this web page content at www.sunumbankasi.net

ATLANTİK SOMON : SALMO SALAR

SİSTEMATİĞİ:

Süperkingdom : Eukaryota

Kingdom : Animalia

Subkingdom : Metazoa

Phylum : Chordata

Subphylum : Vertebrata

Superclass : Neopterygii

Classis : Teleostei

Subclassis : Euteleostei

Superordo : Acanthopterygii

Ordo : Salmoniformes

Subordo : Salmonoidei

Familya : Salmonidae

Genus : SALMO

Species : SALAR

BELİRLEYİCİ ÖZELLİKLERİ:

-Tek yüzgeçmiş gibi görünen iki karın yüzgeci

-Dar sivri uçlu bir dil

-Alt ve üst çenede eşit(4-6) sayıda sivri ama küçük dişler

-Koyu sırt yüzgeçleri

-9 ışınsal çizgili anal yüzgeci

-Ve diğer salmo türlerine oranla daha kıvrık bir alt çene başlıca belirleyici özellikleridir.

NELERLE BESLENİR:

-Somon balıkları genç dönemlerinde küçük böcekler,sinekler ve küçük tatlısu kabuklularıyla beslenir.Ergin dönemlerinde ise,deniz kabukluları ile beslenir ama nadir olarak diğer küçük balıklarla da beslenirler

NELER SOMON ‘LA BESLENİR:

Somonlar genç dönemde,yılanbalıklarının,turna balıklarının,rakun ve diğer akarsu kemirgenlerinin,kuşlardan da kralbalıkçıl ve beyaz başlı kartalların besinlerinin büyük bölümünü oluşturur.Ergin dönemde ise,Kahverengi ayılarının kış uykusu için gereken enerji deposunun kaynağını oluşturur.Her iki dönemde ise de insanoğlunun besini ve spor doğa sporu malzemesi olur.

ÜREME ŞEKLİ:

Somon balığı diğer bir çok balık gibi vivipar bir üreme şekline sahiptir.Ama onu diğer bütün balıklardan ayıran en önemli özelliği ise bunu yapmak için yaşamının çoğunu geçirdiği denizlerden soğuk akarsulara gelip üremesini burada gerçekleştirmesidir.

Atlantik Somon Bütün Dünyaca,özellikle de Atlantik Okyanus’una kıyısı olan ülkeler tarafından tanınan çok özel bir balık türüdür.Kuzey Pasifik ülkeleri;bunların başlıcaları,

ve Kuzey Atlantik ülkeleri,başlıcaları;

-İngiletre

-Kuzey/Güney İrlanda

olmak üzere, ekonomilerine, açık deniz balıkçılığından büyük girdiler sağlayan ülkelerdir.Açık deniz balıkçılığı denince de akla bir çok türün yanında somon balığı geliyor.Hatta birçok ülke balıkçılığında da baş sırayı alacak kadar çok geliri ve verimi olan bir türdür.

Peki nedir somon balığını bu kadar revaçta bir gelir kaynağı haline getiren özellikler nelerdir;

Somon balığının her derde deva bir çok faydası vardır,kısaca özetlemek gerekirse;

-Somon balığının çok besleyici ve lezzetli sindirimi de kolay olan bir havyar’ı(yumurtası)

-Yine sindirimi çok kolay olan,özellikle fileto olarak pişirilen, çok hafif bir eti

-Kalp damar sertliğine çok iyi gelen,Omega3 ve Omega6,yağları içeren bir yağı vardır.

-Ayrıca somon balıkları olta balıkçılığı ile avlanarak

hem stres atma hem bir doğa sporu malzemesi olarak

kullanılır.

Omega 6´dan zengin diğer kaynaklar :

-Ayçiçeği

-Soya

-Kuşüzümü

-Bitkisel sıvı yağlar (Zeytin yağı, mısır özü, ay çiçek yağı, soya yağları, fındık yağı vs.)

Omega yağ asitleri özellikle balıkta bulunuyor. Ancak başta semiz otu olmak üzere, yeşil yapraklı sebzelerde, fındık, badem, ceviz, avokado gibi besinlerde de bu yağlara ``rastlamak'' mümkün. Omega 6 ise daha çok bitkisel sıvı yağlarda bulunuyor. Uzmanlar omega yağ asitlerinin dışarıdan alınması gerektiğini söyleyerek, balıkyağı hapları konusunda daha dikkatli davranmayı öneriyorlar.

Doç. Dr. Ali Serdar Fak, ``Biz hastalarımıza hap önermiyoruz. Önermemiz için elimizde, kesin bilimsel kanıt olması lazım, ancak şu anki bilimsel veriler yeterli değil. Sonuçta bu, yapay bir şey. Ayrıca bu işin maliyeti de var. Uluslararası kardiyoloji cemiyetlerince, sağlık kuruluşlarınca, üniversitelerce balıkyağı hapları henüz önerilmiyor. Çünkü olumlu etki yaptıklarına dair veriler yeterli değil. Bunun yerine sağlıklı beslenme öneriyoruz. Haftada 2-3 kez beyaz et yemek yararlı olabilir'' diyor. Peki tezgahları gün geçtikçe daha fazla süsleyen Omega 3 veya Omega 6 yağları içeren margarinler, tereyağları, hatta yumurtalar ne kadar yararlı? ``Bu ürünlerin sağlığı, özellikle de kalp sağlığını koruduklarına dair elimizde henüz kanıtlanmış, bilimsel bilgi yok'' diyor Doç. Dr. Ali Serdar Fak. Yani yapay ilaçlar yerine, ``doğal ilaçlara'' yönelmek en doğrusu...

OMEGA YAĞ ASİTLERİNİN YARALARI

-Kalbi ve kalp damarlarını koruyor.

-Damar sertliği, tıkanıklığı riskini azaltıyor.

-Kolesterolü dengeliyor.

-Kan şekerini düzenliyor.

-Baş ağrılarında, depresyonda olumlu etki ediyor.

-Çocukların bedensel ve zihinsel gelişimini artırıyor. Omega 3 ve Omega 6 içeren gıdalarla -beslenen annelerin bebekleri daha sağlıklı oluyor.

-Cilt güzelleşiyor, daha sağlıklı oluyor.

-Saçlar parlıyor.

-Bağışıklık sistemi güçleniyor.

-Böbrek fonksiyonlarına olumlu etki ediyor.

-Romatoid artritli hastalarda eklemlere olumlu etki yapıyor.

-Tansiyonu düzenliyor.

-Ülseritaf kolit de etkili.

-Kronik akciğer hastalıklarında etkili.

Somon Balığının Başlıca ve en önemli tüketim yollarından birisi;FİLETO.

SOMON BALIKLARININ İNANILMAZ YOLCULUĞU

Kafanızda şöyle bir sahne canlandırın: Bir şehirdeki herhangi bir evde dünyaya gelip burada büyüyorsunuz. Yetişkinliğe erince de evi terk edip, dolaşa dolaşa buradan 1500 km kadar uzağa gidiyor- sunuz. Aradan seneler geçtikten sonra doğduğunuz eve dönmek istiyorsunuz. Sadece bir kere geçtiğiniz sokakları tek tek hatırlayıp eve dönebilmeniz ne kadar olası?

Somon balıklarının tamamı akarsular- da, annelerinin bıraktıkları yumurtalardan çıkarak dünyaya gelirler. Birkaç hafta boyunca dünyaya geldikleri yerde avlanarak gelişirler sonra da denize açılır ve burada bir kaç yıl geçirirler. Balık iyice geliştiğinde geri dönüş yolculuğu başlar. Somon balığının hedefi yumurta olarak dünyaya ilk geldiği yerdir.

Bu oldukça zor bir iştir çünkü balığın dönüş yolculuğunda kat etmesi gereken mesafe bazen 1500 km 'yi bulabilmektedir. Somon balığı eve dönebilmek için seneler evvel içinde gezindiği akarsuyun, denize döküldüğü ağzını bulmalıdır. Hiçbir somon balığı bu konuda asla hataya düşmez; denize çıktığı akarsuyun ağzını tek bir seferde bulur.

Ancak doğru nehrin ağzına ulaşmak tek başına yetmez: Balık, karanın oldukça içlerinde, dünyaya geldiği ırmağın kolunu da bulabilmelidir. Şimdi bu yere ulaşabilmek için, nehrin her iki kola ayrılışında doğru tarafa yönelmek zorundadır. Somon balıkları bu tercihlerinde de hata yapmaz, her seferinde doğru nehri bulurlar.

Somon balıkları, yollarını bir av köpeğinin ki kadar hassas olan koku duyularından faydalanarak bulurlar. Ancak somon balıklarının "koku duyu"larıyla açıklanamayan özellikleri de vardır.Bir deneyde somon balığı yavruları, doğdukları yerden oldukça uzağa, nehrin ana koluna götürülerek bırakılırlar. Bu esnada özel kaplar içinde kara yoluyla taşınırlar. Yapılan gözlemlerde, yavruların denize açıldıktan tam üç yıl sonra doğdukları yere döndükleri görülmüştür.

Kara yoluyla yaptıkları yolculuk düşünülecek olursa, kendilerinin yumurtlama yerine götürecek olan koku dizisinde eksiklik olduğu fark edilir. Peki somonlar bu eksik verilere rağmen doğru yolu nasıl bulmuş olabilirler?

Somon balığının yol bulmada kullandığı ne olursa olsun bunun kaynağının, ne kendisinin ne de tesadüfler olamayacağı kesindir. Somon balığı ve onun yön tayinini sağlayan sistem diğer tüm canlılar gibi sonsuz ilim sahibi olan gizli bir güç tarafından yaratılmıştır.Buna bazıları ‘TANRI’ ,bazıları ise sadece,’BİŞEY’ diyerek geçiştirir.Ama bilinen tek bir şey vardır ki;o da somon balıklarının bunu yüzyıllardır tekrar tekrar yaptığı ve Dünya döndükçe yapacağıdır...

SOMON BALIKLARINDAKİ ŞAŞIRTICI YÖN TAYİN SİSTEMİ

Somonun dönüş yolculuğu sonunda varmak istediği hedef, yumurtadan çıktığı başka bir deyişle dünyaya geldiği yerdir. Bunun nedeni de balıkların yumurtlamak için seçtikleri yerin doğdukları ırmak yatağı olmasıdır. Atlantik somonları söz konusu göçü her sene yinelerken, diğerleri ömürleri boyunca sadece bir kere göç ederler.Bu yolculukta, akıllara durgunluk veren ilk gerçek balığın yol alması gereken mesafenin uzunluğudur. Açık denizlerde seyreden somonların amaçlarına ulaşmaları için binlerce kilometre yüzmeleri gerekmektedir. Örneğin, bir köpek somon balığı sonbahardaki yumurtlama döneminde, Yukon Nehri boyunca 3200 kilometreden fazla yüzer. Bir kırmızı somon 1600 kilometreden daha fazla yol kat eder. Dikkat çeken bir diğer nokta somonların yaptıkları ideal zamanlamadır. Bu sayede uzun yolculuklarını tam yumurtlama dönemlerine denk

getirecek şekilde planlarlar. Örnek olarak, bir Atlantik somonu günde ortalama 6-7 kilometre yüzerek gideceği yere ulaşır; ilkbaharın sonunda başladığı göçünü sonbahar aylarının sonunda tamamlar.
Balığın çözmesi gereken ilk önemli sorun, gençlik dönemindeki yolculuğunda içinde gezindiği akarsuyun denize dökülen ağzını bulmaktır. Çünkü dönüş yolculuğunda izleyeceği rotayı ona göre belirleyecektir. Hiçbir somon bu konuda hataya düşmez. Kendisinin bir zamanlar denize açıldığı ırmağın ağzını tek bir denemede kolaylıkla bulur.

Üstelik bunu harita veya pusula gibi yön bulmasına yardımcı olacak araçlar kullanmadan gerçekleştirir.Akarsuya giren somon büyük bir kararlılıkla akıntıya karşı yüzmeye başlar. Bundan sonraki işi ilk yolculuğuna kıyasla çok daha zordur. Somon balığı hedefine ulaşmak için ırmağın kuvvetli akıntısıyla mücadele eder; su yüzeyinden yaklaşık 4 metre kadar yükseğe sıçrayarak şelale ve çağlayanları aşar. Yolculuk sırasında, üst yüzgecinin su dışında kalmasına neden olacak kadar sığ sulardan geçer. Bu sığ sularda, kendilerini avlamak için bekleyen kuşlar, ayılar ve bir sürü yabani hayvanın tehditleriyle karşılaşır.Nehir boyunca ilerleyen somonun rotasını tespit ederken bazı önemli kararlar alması da gerekir. Karanın oldukça içlerinde, bir ırmağın herhangi bir kolunda dünyaya gelen balık aynı yere ulaşabilmek için nehrin her iki kola ayrılışında doğru tarafa yönelmek zorundadır. Somonlar hayatlarında sadece bir defa geçtikleri yolları şaşırmadan bulur; her defasında kendilerini doğdukları yere götürecek nehir koluna saparlar.

Üstesinden gelinmesi gereken güçlükler bu kadarla da sınırlı değildir. Balık, yolculuğu boyunca olağanüstü çaba gösterir, fakat beklenilenin aksine herhangi bir gıda almaz. Yorucu göçü sırasında kendisine gerekecek enerjiyi önceden hatasız bir şekilde hesaplamış ve yakıtını yolculuk öncesinde vücudunda depolamıştır.

Deniz ve akarsuların tuz oranı, su sıcaklığı gibi birbirinden farklı özelliklerinin de göz önünde bulundurulması gerekir. Bu noktada karşılaştığımız gerçek budur: Somonlar bu iki ortama da kusursuz uyum sağlayacak donanıma sahiptirler.Tüm olumsuzluklara ve zorluklara rağmen somon balıkları inanılması güç yolculuklarını başarıyla tamamlar; doğdukları ortamlarda yumurtalarını bırakırlar

Somon nesli de milyonlarca senedir süregelen bu muazzam yolculukla devam eder. Somon balıklarının başarılarının büyüklüğü kıyaslarla daha da iyi anlaşılabilir. Örneğin, bir insanın yardım almadan ve yön gösteren bir araç kullanmadan, belirli bir zaman içinde, binlerce kilometrelik mesafeden doğduğu eve sadece bir kere geçtiği engebeli yollardan hatasız bir şekilde geri dönmesi oldukça az bir ihtimaldir. Ancak somonlar insanlar için imkansız olan bu ihtimali doğar doğmaz başaracak kabiliyette yaratılmışlardır. Allah’ın somon balıklarında yarattığı özel tasarımlar sayesinde bu canlılar binlerce kilometrelik yolu rahatlıkla kat etmektedir.

Koku Alma Mekanizması

Somon balıklarının bu müthiş yolculuğu nasıl gerçekleştirdiğini anlamak amacıyla Amerika’daki Wisconsin Lake Laboratuvarlarında çeşitli araştırmalar yapılmıştır. Bu araştırmalar somonların yönlerini belirlerken koku alma duyularını kullandıklarını ortaya çıkarmıştır.Somonların iki delikli bir burnu vardır. Su bir delikten girer, diğer delikten çıkar.Bu delikler balığın soluk almasıyla eş zamanlı olarak açılıp kapanacak şekilde tasarlanmıştır.Herhangi bir kokulu madde içeren su burna girdiğinde,balığın burnundaki alıcılar kimyasal olarak uyarılır.Bu kimyasal uyarı bir enzim reaksiyonuyla elektrik sinyallerine dönüştürülür ve merkezi sinir sistemine ulaştırılır.Karada yaşayan omurgalı bir canlıda, koku moleküllerinin burundaki mukus tabakada çözülmesiyle koku alma gerçekleşir.Buna karşın balıklarda çözünme gibi bir aşama söz konusu değildir.Çünkü koku zaten suyun içindedir ve çözünür haldedir.Somon balıkları da sahip oldukları bu avantajı değerlendirir;adeta koku alma hissi çok gelişmiş av köpekleri gibi kokuyu kaynağına kadar takip edebilirler.Wisconsin Lake laboratuarlarında ilk olarak,balıkların çeşitli kokular arasındaki farkları ne düzeyde algılayabildikleri sorusuna cevap aranmıştır.

Bu amaçla özel kanalları olan akvaryum tasarlanmış her kanala farklı bir bitkinin kokusu şırınga edilmiştir.Deneyde sadece belirli bir kanalı kullanan balıklar ödüllendirilmiş, diğer kanalı kullanan balıklar ise elektrik şokuyla cezalandırılmıştır.İşlemler 14 ayrı koku kullanılarak tekrarlanmıştır.deney sonucunda balıkların kısa bir öğrenim sürecinin ardından,her defasında ödüllü kokuyu diğerlerinden ayırabildikleri görülmüştür.Önemli diğer bir bulgu da,üzerinde deney yapılan yavru balıkların 3 yıl sonra bile doğru kokuyu hatasız tespit ettikleri de olmuştur.Bilim adamları araştırmanın sonuçlarına dayanarak balıkların insanla kıyaslanmayacak kadar güçlü bir koku alma sahip oldukları kanaatine varırlar ve şöyle bir hipotez geliştirirler;

’’HER AKINTININ KENDİNE HAS BİR KOKUSU VARDIR.GENÇ SOMON DENİZE DOĞRU YAPTIĞI İLK YOLCULUĞU SIRASINDA KOKULARI TEK TEK HAFIZASINA ALMAKTADIR.DÖNÜŞ YOLCULUĞUNDA DA HAFIZASINDAKİ KOKULARIN YARDIMIYLA DOĞDUĞU YERİ BULMAKTADIR.’’

Peki gerçekten her akıntının kendine özgü bir kokusu var mıdır?Bunu anlamak için yukardaki deney iki ayrı ırmağın suyuyla tekrarlandığında ,balıkların bunları ayırt edebildikleri görülmüştür.Koku duyuları hasara uğratılmış somonlar ise deneylerde başarısız olmuşlardır.Bunların ardından araştırmalar bir adım ileri götürülerek balıkların doğal ortamlarında sürdürülmüştür.Wsahington’daki Issaquah Nehri’nde, özel olarak burunları tıkanmış balıklar gözlem altına alınmıştır.Bu deneyde de koku alma duyularından yoksun bırakılan somonların şaşırdıkları ve yollarını bulamadıkları görülmüştür.Bugüne kadar yapılan araştırmaların sonuçları bir gerçeğe işaret etmektedir;Somon balıkların koku duyusu insanı hayrete düşürecek hassasiyettedir.Bu canlılarda üstün koku alma sisteminin de yön tespitinde önemli bir rol üstlendiği açıktır…

İbrahim Özgür Güngör